Zes jaar terug schreef Spiranti een belangwekkend stuk over de snel dalende en aanhoudende trend in de Belgische katholieke Kerk, zowel wat het aantal kerkgangers betreft als de broze structuren van het kerkgebeuren zelf. Toen werd door meerdere kerkwerkers voorspeld “dat deze situatie geen tien jaar meer kon duren“. Zes jaar later blijft er veel om zich zorgen over te maken. Maar er zijn ook nieuwe trends die nu aandacht verdienen. Er gebeurt veel in zes jaar, zo blijkt. Over dit definitieve verval en veel meer gaan we de komende weken dieper in op “De Kerk in definitief verval, 6 jaar later”.
Zes jaar geleden
Op 1 september 2020, de publicatiedatum van het bewuste artikel dat ruim 4000 maal werd gelezen, vertrok de analyse voornamelijk vanuit het snel dalende kerkbezoek, ten gevolge van de pandemie. Nadat het ergste van de pandemie voorbij was (2022) moesten bisschoppen en kerkwerkers de balans opmaken over de situatie. Toen werd vastgesteld dat het kerkbezoek met ongeveer 25% (een gemiddelde) was gedaald. Een percentage gelovigen keerde later toch terug. De trend bleef evenwel dalend, geleidelijk. Grotere pastorale eenheden werden volop opgericht en verbergen een moeilijke realiteit: die van iets vollere kerken binnen het kader van minder actieve en open kerken met steeds minder priesters.
Maar, plots werd door de bisschoppen benadrukt dat deelname aan de vieringen niet het enige criterium is om te spreken over een dalende trend. Dat werd duidelijk in de communicatie maar ook in de cijfers.
De jaarrapporten* van de RKK in België toonden in die pandemiejaren dat het, ondanks alles, toch nog behoorlijk ging. Zo werden in deze rapporten steeds uidrukkelijker cijfers opgetekend van het aantal ingeschreven leerlingen in katholieke scholen (die heus niet allemaal gelovig of praktiserend zijn) en ook de jeugdbewegingen (die in grote mate reeds ontvoogd zijn) kregen er een ruimere aandacht. Ook de berekeningsmethode om het aantal kerkgangers te tellen wijzigde. Normaal gezien gebeurt de telling op de derde zondag van oktober, maar de huidige telling maakt een gemiddeld van die derde zondag samen met het aantal kerkbezoekers op kerstdagen 24 en 25 december, wat het cijfer opsmukt. Dat zorgde voor een vreemde curve, die feitelijk correct was, maar afweek van vroegere metingen doordat de methodiek gewijzigd was.
We onthouden ook de polarisatie die ontstond binnen de Kerk over de gesloten kerkgebouwen tijdens de pandemie. Velen vonden toen dat de strenge maatregelen om de pandemie in te dijken terecht waren. Maar een belangrijke, luid roepende groep vond dat de bisschoppen zich te laks opstelden. In zoverre zelfs dat er een groot wantrouwen ontstond tegenover de aanhoudende lockdowns en – niet te vergeten – de vaccinatiecampagne.
De breuk ontstond binnenin
Wat niemand verwacht had aan het begin van de pandemie gebeurde toch. Bepaalde groepen binnen de Kerk radicaliseerden met betrekking tot de pandemie en de vaccinatiecampagne(s). Toen ik door Waalse gebieden reisde in het voorjaar van 2021 stelde ik vast dat veel dorpskerken toch vieringen organiseerden, zonder hygiënische maatregelen en mondmaskergebruik. Hadden deze situaties toen gelekt in de kranten, het was kouder dan winter geweest in 2020 of 2021.
Er was ook het incident in Gistel bij de geloofs- en leefgemeenschap “Moeder van Vrede”. Daar bleek dat de broeders en zusters het zich laten toedienen van vaccins gelijkstelden met het zich laten injecteren van de duivel, zo ontdekte HUMO. Intussen is hun stichter overleden (niet ten gevolge van Covid-19, nvdr.) en schurkt de beweging steeds verder bij conservatieve geledingen. In augustus 2026 nodigden ze broeder René Stockman uit als spreker tijdens hun jaarlijkse “Welgezinde dagen”.
(Tussen haakjes: Stockman, één van de machtigste mannen in de Belgische Kerk – die geen priester is – maakt overigens kans om dit najaar herkozen te worden als generaal-overste vertellen enkele bronnen, ondanks zijn afzetting in 2024 wegens slecht financieel beheer en de eerdere polemiek rond zijn persoon in het kader van zijn aanpak bij de vele misbruikschandalen binnen zijn congregatie, de Broeders van Liefde, wat in Godvergeten ruimschoots aandacht kreeg. En conservatief is hij.
In 2023 gaf hij een van zijn boeken uit bij de omstreden uitgeverij “De Blauwe Tijger”, die bekend staat om haar vele uitgaves die zich soms over het randje van complotdenken bevinden maar zich ook duidelijk aanschruken bij de extreem-rechtse hoeken van het politieke veld. Deze uitgeverij, waar Stockman zijn boek uitgaf, kwam In Nederland in opspraak toen ze werd genoemd bij de cel “Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland (DTN)” van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV). De NCTV zag de rol van de uitgeverij als zorgelijk, vooral door haar verspreiding van antigouvernementele ideeën, zo zegt de berichtgeving in Trouw. Dat bericht dateert trouwens van 2020, dus Stockman wist goed waar de uitverij voor stond, toen hij er zijn boek door liet publiceren.)
Even verder indiepen op die periode van de pandemie.
Arrest na klacht Joodse gemeenschap op 8 december 2020
Na een klacht van de Joodse gemeenschap sprak het Hooggerechtshof zich op 8 december 2020 uit tegen het verbod op erediensten. Een paar dagen later werden die (weliswaar stap voor stap) terug mogelijk. Maar de bisschoppen werden het bij bepaalde gelovigen kwalijk genomen dat ze deze klacht niet mee hadden ondersteund.
Vervolgens profiteerde de Kerk wel van dat arrest die de beperkingen naar de prullenbak verwees, waardoor ook katholieke erediensten stilaan terug mogelijk werden met een – aanvankelijk – maximale aanwezigheid van 15 gelovigen per eredienst. Weinigen kijken er met heimwee op terug. Vieringen met mondmaskers…
Je kunt stellen dat de pandemie een versnelde neergang aantrok. Maar ook een ongeziene polarisering binnen de kerkgemeenschap. De breuk ontstond dus binnenin, voor en zeker tijdens de pandemie. Maar anderen denken hier anders over. Zeker binnen de Kerk en zeker na de documentairereeks Godvergeten. De vraag is of Godvergeten de neerwaartse curve van het kerkbezoek “nog” heeft versneld. Daarover meer in het volgende stuk in deze reeks.
- Jaarrapporten: https://www.otheo.be/bisschoppenconferentie/artikel/jaarrapport-van-de-katholieke-kerk-in-belgie-2025
Thomas Holvoet
